نیوشا توکلیان و پروژه Listen؛ وقتی صدای زنان شنیده نمیشود
گاهی یک عکس فقط یک تصویر نیست؛ میتواند جای صدایی را بگیرد که اجازهی شنیده شدن ندارد. پروژهی Listen از نیوشا توکلیان دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ مجموعهای از پرترهها دربارهی زنانی که خوانندهاند، اما امکان خواندن و حضور رسمی در عرصهی موسیقی را ندارند.
در یکی از تصاویر این مجموعه، زنی با پوششی کاملاً مشکی در میان امواج دریای خزر ایستاده است. تصویر در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما وقتی داستان پشت آن را بدانیم، معنای عکس کاملاً تغییر میکند: زنی که در سکوت ایستاده، درحالیکه دریا با تمام قدرتش در اطراف او حرکت میکند.
نیوشا توکلیان؛ عکاسی که روایت اجتماعی را دنبال میکند
نیوشا توکلیان، عکاس ایرانی، متولد تهران در سال ۱۹۸۱ است. او عکاسی را بهصورت خودآموخته دنبال کرد و خیلی زود وارد حوزهی فتوژورنالیسم شد.
توکلیان در سال ۲۰۰۰ به آژانس عکس Polaris Images پیوست و در سالهای فعالیت حرفهای خود موضوعاتی مانند اعتراضات دانشجویی، جنگ عراق، بلایای طبیعی و تحولات اجتماعی و سیاسی ایران را عکاسی کرد.
پس از انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۰۹ و محدودیتهایی که برای فعالیت حرفهای او بهعنوان فتوژورنالیست ایجاد شد، مسیر کاریاش به سمت پروژههای شخصی و عکاسی هنری تغییر کرد. این تغییر مسیر، زمینهساز شکلگیری برخی از شناختهشدهترین پروژههای شخصی او شد.
توکلیان در سال ۲۰۱۵ به آژانس Magnum Photos پیوست و آثارش در زمینهی عکاسی مستند و اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.
پروژه Listen؛ تصویر کردن صدایی که شنیده نمیشود
ایدهی پروژهی Listen در سال ۲۰۱۰ شکل گرفت. توکلیان با شش خوانندهی حرفهای زن تماس گرفت و از آنها خواست در یک مجموعه عکس شرکت کنند.
اما این پروژه صرفاً مجموعهای از پرترههای معمولی نبود.
او این زنان را در حالتی عکاسی کرد که معمولاً در عکاسی مد یا مجلات موسیقی دیده میشود؛ گویی قرار است تصویری از یک خوانندهی مشهور را ببینیم. تفاوت اصلی اینجا بود که این خوانندهها امکان حضور آزادانه و رسمی در صحنهی موسیقی را نداشتند.
توکلیان در واقع تلاش کرد برای زنانی که صدایشان خاموش شده بود، یک صدای تصویری بسازد.
به همین دلیل نام پروژه، Listen یا «گوش کن»، اهمیت زیادی پیدا میکند. مخاطب در این مجموعه چیزی را نمیشنود، اما دائماً با مفهوم «شنیدن» مواجه است.
داستانی که پشت یک پرتره پنهان شده است
عکسی که در ابتدای مقاله دیده میشود، مربوط به محمودآباد، دریای خزر، ایران، سال ۲۰۱۱ است.
در تصویر، زنی با پوشش مشکی در میان موجهای خروشان دریا ایستاده است. موجها بخش بزرگی از کادر را پر کردهاند و در مقابل، سوژه تقریباً ثابت و آرام به نظر میرسد.
همین تضاد، یکی از ویژگیهای قدرتمند تصویر است.
دریا در اینجا میتواند یادآور نیرویی باشد که نمیتوان بهسادگی متوقفش کرد؛ درحالیکه زن در مرکز تصویر، نمادی از سکوت و ایستادگی است.
عکس بدون اینکه چیزی را بهصورت مستقیم توضیح دهد، مخاطب را وادار میکند دربارهی رابطهی میان زن، صدا، محدودیت و آزادی فکر کند.
موسیقیای که فقط در ذهن مخاطب وجود دارد
یکی از ایدههای جالب پروژه Listen این بود که توکلیان در ذهن خود برای هر یک از این زنان یک آلبوم موسیقی تصور کرد.
او حتی ایدهی طراحی جلد و بستهبندی یک CD برای هر خواننده را مطرح کرد؛ CDهایی که قرار بود نمایندهی موسیقی و صدای این زنان باشند.
اما این CDها خالی بودند.
نه موسیقیای روی آنها وجود داشت و نه صدایی برای پخش کردن.
این خلأ کاملاً آگاهانه بود. موسیقی وجود داشت، خواننده وجود داشت، اما صدای او امکان انتشار نداشت. بنابراین عکسها تبدیل شدند به چیزی شبیه به جلد آلبومهایی برای موسیقیای که هرگز شنیده نمیشود.
به این ترتیب، عکاسی در پروژه Listen فقط ثبت چهرهی افراد نیست؛ خود عکس تبدیل به رسانهای برای بیان یک غیاب میشود.
چرا پروژه Listen اهمیت دارد؟
قدرت این پروژه در این است که توکلیان برای بیان یک مسئلهی اجتماعی، مستقیماً به سراغ تصویرهای خبری و خشونتآمیز نرفته است.
او بهجای آن، از زبان عکاسی پرتره استفاده کرده؛ زبانی که معمولاً با شهرت، مد و موسیقی ارتباط دارد.
زنان این مجموعه مثل ستارههای موسیقی مقابل دوربین قرار میگیرند؛ اما چیزی در تصویر وجود دارد که مدام به مخاطب یادآوری میکند این شهرت و حضور، در دنیای واقعی امکان تحقق پیدا نکرده است.
به همین دلیل، پروژه Listen را میتوان نمونهای از عکاسی مفهومی و مستند اجتماعی دانست؛ پروژهای که یک موضوع واقعی را از طریق ساختن یک روایت بصری جدید بیان میکند.
صدایی که از تصویر شنیده میشود
توکلیان دربارهی این پروژه، صدای زن را نوعی قدرت میداند؛ قدرتی که اگر خاموش شود، تعادل جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد.
در این نگاه، «سکوت» صرفاً نبودن صدا نیست. سکوت میتواند نتیجهی مجموعهای از قوانین، محدودیتها و شرایط اجتماعی باشد.
و شاید به همین دلیل است که عنوان Listen چنین انتخاب دقیقی است.
این پروژه از مخاطب نمیخواهد فقط عکسها را ببیند؛ از او میخواهد به چیزی گوش کند که در تصویر وجود ندارد.
به صدای زنی که خواننده است.
به آهنگی که هرگز پخش نشده.
و به داستانی که شاید اگر عکسها نبودند، هیچوقت دیده نمیشد.
نیوشا توکلیان و جایگاه او در عکاسی معاصر ایران
نیوشا توکلیان از نسل عکاسانی است که بخش مهمی از واقعیت اجتماعی و فرهنگی ایران را از زاویهای شخصی روایت کردهاند. آثار او در بسیاری از موارد میان عکاسی مستند، فتوژورنالیسم و هنر معاصر حرکت میکنند.
پروژه Listen نیز نمونهی خوبی از همین رویکرد است: یک مسئلهی اجتماعی واقعی، اما با زبانی کاملاً شخصی و استعاری.
در این مجموعه، عکس قرار نیست فقط یک واقعه را ثبت کند؛ قرار است چیزی را که دیده نمیشود، قابل دیدن کند.
و شاید همین ویژگی است که باعث میشود سالها بعد از ثبت این تصاویر، هنوز بتوان دربارهی آنها حرف زد.
دربارهی عکس
نیوشا توکلیان، محمودآباد، دریای خزر، ایران، ۲۰۱۱
© Newsha Tavakolian / Magnum Photos
این تصویر بخشی از پروژهی Listen است؛ مجموعهای که به زندگی و سکوت زنان خواننده در ایران میپردازد و از عکاسی پرتره برای ساختن روایتی دربارهی صدا، محدودیت و بیان استفاده میکند.
